برنامه ادبیات جهان
عنوان رمان «کشتن مرغ مینا» استعاره‌ای است از قربانی‌شدن عدالت، در غیبت وجدان آزاد و عدالت‌طلب. هارپر لی در این کتاب نشان می‌دهد که چگونه، ظلم و بی‌عدالتی در نبود آزادگی و عدالت راستین، مطلقاً حق و عدالت پنداشته می‌شود و در جایگاه آن قرار می‌گیرد.
این رمان درباره‌ی وضعیتی تاریک اجتماعی، بخشی از تاریخ آمریکا است. اوج رمان آن‌جاست که تام رابینسون، مرد سیاه‌پوست، صرفاً به‌خاطر نژادش در دادگاه مجرم شناخته شده و در یک حادثه‌ی غافل‌گیرکننده در همان روز، به قتل می‌رسد. این کتاب چنان خوب نوشته شده است که صحنه‌هایش مدام خواننده را به فکر فرو می‌برد.
پس از مطالعه‌ی این رمان، گاهی حس می‌کردم در دادگاهی که اکثر باشندگان شهر می‌کمپ در آنجا حضور داشتند، حضور دارم؛ در میان آن‌همه سروصدا و آن‌همه انسان که همه به مجرم‌بودن یک مرد نیک‌سیرت باور داشتند. این دادگاه، دادگاهی‌ست پر از تبعیض نژادی و آدم‌هایی که هرکدام‌شان پیش از شنیدن حقیقت، پیش خود داستان‌هایی را در ذهن‌های خود ساخته بودند و منتظر بودند هیأت منصفه‌ی دادگاه، انتظار‌های آن‌ها را عین واقعیت اعلام کنند.
چگونه می‌شود بی‌تفاوت ماند، آنجا که تام رابینسون، مرد بی‌گناه و نیک‌سیرت، در جایگاه قرار گرفت، قسم یاد کرد و واقعیت را یک‌به‌یک بر زبان راند. او در بخشی از حرف‌هایش خطاب به وکیل مدافع خود، اتیکوس فینچ گفت: «اگر شما هم سیاه بودی، می‌ترسیدی.» تلخ و تکان‌دهنده است وقتی می‌بینیم در دنیای واقعی نیز انسان‌ها به‌خاطر تفاوت‌های‌شان با دیگران، حتی از ابتدایی‌ترین حقوق خود هم محروم می‌شوند و عدالت در مورد آن‌ها نادیده گرفته می‌شود. شماری از آدم‌ها پیش از آنکه به‌عنوان انسان شناخته شوند، بر اساس رنگ، نژاد، قومیت و گاهی براساس جایگاه اجتماعی‌شان مورد قضاوت قرار می‌گیرند. چه سخت است زیستن در جامعه‌ای که ثبوت بی‌گناهی به اندازه‌ی بی‌گناه‌ماندن دشوار و ناممکن است.
آن روز در دادگاه تام رابینسون، آدم‌ها به دو دسته تقسیم شده بودند. دسته‌ی نخست که شمارشان بسیار کم بودند، کسانی بودند که در عین ناباوری عدالت می‌خواستند؛ انتظار داشتند دادگاه تام رابینسون را بی‌گناه اعلام کند. در مقابل، کسانی بودند که رنگ پوست تام پیش از هر سخن دیگر، پاسخ را برای‌شان تعیین کرده بود. آن‌ها تام را نه بر اساس حرف‌هایش، بلکه بر اساس تصویری که از یک سیاه‌پوست در ذهن‌شان ساخته بودند، قضاوت می‌کردند.
پس از خواندن این رمان می‌دانیم که ماجرای تام رابینسون، قطره‌ای از بی‌عدالتی در جهان ناعادلانه‌ی ما است. چه بسیار تام‌هایی که در جامعه‌ی خود داریم که نتوانستند بی‌گناهی‌شان را ثابت کنند. چه بسیار انسان‌هایی که حتی گناه خودشان را نمی‌دانند چیست و محکوم می‌شوند. قومیت، جنسیت، طبقه‌ی اجتماعی و عوامل متعددی به جیره‌بندی عدالت می‌انجامد. با این‌حال، این سوال همچنان ذهن‌های ما را می‌آزارد که: «چرا باید یک انسان به‌خاطر رنگ و نژاد خود مورد ظلم جامعه قرار بگیرد؟»
یکی از تلخ‌ترین واقعیت‌های زندگی که در این رمان نیز نشان داده شده، این است که درست‌بودن و حقیقت همیشه به معنای پیروزشدن نیست. گاهی انسان حقیقت را می‌داند، برای اثبات آن تلاش می‌کند و حتی شواهد روشنی در اختیار دارد؛ اما جامعه به‌دلیل تعصب‌ها و باورهای نادرست خود، حاضر نیست حقیقت را بپذیرد. جامعه حقیقت‌ها را آن‌گونه که می‌خواهند باشد، باور می‌کند.
زمانی که هیئت منصفه علیه تام رابینسون رأی دادند و او را مجرم خواندند، در آنجا ذهنیت من نسبت به کلمه‌ی «منصفه» کاملاً تغییر کرد. قبلاً می‌پنداردم که در جامعه، این اشخاص باانصاف‌ترین آدم‌های روی زمین هستند که می‌توانند با هرگونه بی‌عدالتی مقابله کنند و حق را به حق‌دار برسانند. اما سرنوشت تام به من یاد‌آوری کرد که هیچ انسانی به‌خاطر جایگاهی که دارد از قضاوت و پیش‌داوری مصون نیست. کسانی که وظیفه‌ی تأمین عدالت را بر عهده دارند، هم ممکن است تحت‌تأثیر باورهایی که باید در برابر آن‌ها مبارزه کنند، قرار گیرند.
بالاخره با وجود تلاش‌های اتیکوس فینچ، وکیل آقای رابینسون، عدالت اجرا نمی‌شود. تام بعد از مجرم شناخته‌شدن که هیچ روزنه‌ی نجاتی برایش نمی‌ماند، پا به فرار تند می‌گذارد. او را با شلیک گلوله از پا درمی‌آورند و این‌گونه قربانی می‌شود. چه تجربه‌ی تلخی‌ست وقتی بدانیم بی‌گناه هستیم و کسانی‌که باید به ما گوش دهند و تصمیم منصفانه بگیرند، از قبل تصمیم‌شان را برای متهم‌کردن ما گرفته باشند.
کتاب «کشتن مرغ مینا» تنها در مورد تبعیض و سرنوشت تام رابینسون نیست. در گوشه‌ی دیگر این کتاب، آرتور بو رادلی را داریم؛ انسانی‌که در پی قضاوت‌ها و پیش‌داوری‌های نادرست جامعه به انزوای کامل پناه جسته است. اهالی شهر می‌کمپ در مورد او داستان‌های ترسناک و رازآلود زیادی ساخته‌اند. اما هیچ‌کس نمی‌رود تا واقعیت مسئله را از خود او بپرسد. به‌نظر می‌رسد، اهالی می‌کمپ قضاوت‌ها و داستان‌های ساختگی در مورد رادلی را کافی می‌دانند و کاملاً بر اساس همان پیش‌داوری‌ها با این شخصیت داستان رفتار می‌کنند.
مدتی قبل، وقتی در صنف با استاد و هم‌صنفی‌هایم در مورد این کتاب صحبت می‌کردیم، استاد سوال قابل‌تأملی مطرح کرد: «اگر روزی بخواهید با یکی از شخصیت‌های این داستان صحبتی داشته باشید، او کیست و سوال شما از او چه خواهد بود؟»
در آن لحظه شخصیت بو رادلی در ذهنم آمد. اما در مقابل شخصیت بو رادلی افرادی مانند خانم استفانی کرافورد قرار داشتند که می‌خواستم از آن‌ها بپرسم چرا این‌همه شایعات را پخش می‌کردند؟ اندکی بیشتر که در مورد این سوال فکر کردم، متوجه شدم که سوال استاد ریشه عمیق‌تری دارد.
با خود فکر کردم: آیا واقعاً من تا حالا آرتور رادلی را ندیده‌ام؟ تا حالا چند بار با خانم استفانی کرافورد مواجه شده‌ام؟ چرا تا حالا این سوالات را از قاضی‌هایی که انسان‌های زیادی را همانند تام رابینسون قربانی کرده‌اند، نپرسیده‌ام؟ اگر بپرسم با چه پاسخ و یا واکنشی مواجه خواهم شد؟
هرچه بیشتر به این سوالات فکر می‌کنم، بیشتر متوجه شباهت شهر می‌کمپ در رمان کشتن مرغ مینا با جامعه‌ی خودمان می‌شوم. شاید هر خواننده‌ای مثل من با این سوالات مواجه شود، اما چه کسی می‌تواند جواب این سوالات را برایمان روشن کند؟
دیدگاه وجود ندارد